Đạo đức AI

Với tính tự chủ và khả năng học tập cao, trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra những kết quả vượt ngoài phạm vi dự đoán và kiểm soát của con người. Vì vậy, trách nhiệm đối với kết quả và khả năng kiểm soát cần được xem xét đầy đủ cả về phương diện đạo đức lẫn pháp lý.

Đặc biệt, việc AI thực hiện các chức năng phán đoán như đánh giá, đề xuất, phân loại và sàng lọc có thể ảnh hưởng đến quyền và cơ hội của các bên liên quan.

Do đó, điều cốt lõi là phải thiết lập ngay từ giai đoạn thiết kế cơ chế kiểm soát của con người, chủ thể chịu trách nhiệm và các biện pháp bảo đảm an toàn.

Đạo đức AI không còn là vấn đề chỉ được thảo luận dưới góc độ khả năng xảy ra; tầm quan trọng của vấn đề này đã nhiều lần được xác nhận qua các sự việc thực tế.

Tai nạn trong các lĩnh vực liên quan đến an toàn như xe tự hành, thiệt hại do quyết định tự động trong lĩnh vực tài chính và đầu tư, cùng kết quả mang tính phân biệt đối xử do dữ liệu thiên lệch cho thấy việc doanh nghiệp xem nhẹ các nguyên tắc đạo đức có thể dẫn đến tranh cãi về trách nhiệm và suy giảm niềm tin.

Các vấn đề đạo đức AI có xu hướng trở nên nghiêm trọng và mở rộng từ những vấn đề đạo đức internet vốn có như rò rỉ thông tin cá nhân, xâm phạm đời tư và chênh lệch trong khả năng tiếp cận thông tin.

Vì vậy, nếu chỉ xử lý sau khi sự việc xảy ra như trước đây thì quy mô thiệt hại có thể gia tăng; doanh nghiệp cần xây dựng cơ chế quản trị đạo đức chú trọng kiểm tra và phòng ngừa từ trước.

Thảo luận về đạo đức AI có mối liên hệ chặt chẽ với quá trình “tiêu chuẩn hóa đạo đức”, bao gồm việc xây dựng hướng dẫn đạo đức. Trong quá trình hình thành các tiêu chuẩn toàn cầu, mức độ hoàn thiện của cơ chế quản trị đạo đức tại doanh nghiệp có thể ảnh hưởng đến niềm tin của thị trường và năng lực cạnh tranh trong giao kết hợp đồng.

Giá trị tối cao của đạo đức AI là tính nhân văn (Humanity). Ba nguyên tắc cơ bản được đề xuất để thực hiện giá trị này gồm nguyên tắc tôn nghiêm con người, nguyên tắc vì lợi ích chung của xã hội và nguyên tắc công nghệ phù hợp với mục đích.

Trong thực tiễn doanh nghiệp, các nguyên tắc này cần được cụ thể hóa thành việc phòng ngừa sự cố an toàn và hành vi xâm phạm nhân quyền, bảo đảm khả năng tiếp cận cho các nhóm yếu thế và dễ bị tổn thương, xác định tính chính đáng của mục đích và kiểm soát phạm vi sử dụng.

Ngoài ra, cần dự liệu khả năng xung đột giữa các nguyên tắc để lựa chọn phương án cân bằng phù hợp với bối cảnh dịch vụ và lập tài liệu về quá trình này.

10 yêu cầu cốt lõi gồm bảo đảm quyền con người, bảo vệ quyền riêng tư, tôn trọng sự đa dạng, không xâm hại, tính công ích, tinh thần đoàn kết, quản lý dữ liệu, trách nhiệm giải trình, an toàn và minh bạch.

Doanh nghiệp phải chuyển các yêu cầu này thành tiêu chuẩn vận hành từ góc độ “thực hiện bằng biện pháp kiểm soát nào”.

Ví dụ, việc tôn trọng sự đa dạng cần được gắn với kiểm tra tính đại diện của dữ liệu, kiểm thử thiên lệch, thiết kế khả năng tiếp cận và chính sách giảm thiểu phân biệt đối xử.

Trong khi đó, tính minh bạch phải được bảo đảm tính thực chất thông qua việc thông báo cho người dùng, xác định mức độ khả năng giải thích, cung cấp trước thông tin về rủi ro và lưu ý, đồng thời vận hành kênh tiếp nhận câu hỏi và phản đối.

Ngoài ra, trách nhiệm giải trình phải được triển khai thông qua việc xác định vai trò và thẩm quyền, phân chia trách nhiệm khi sử dụng giải pháp bên ngoài, cùng quy trình ứng phó và hệ thống báo cáo khi xảy ra sự cố.

Nếu dữ liệu huấn luyện thiếu tính đại diện hoặc các giả định trong thiết kế gây ra kết quả bất lợi cho một nhóm cụ thể, vấn đề có thể phát triển thành tranh chấp về phân biệt đối xử.

Đặc biệt, trong các lĩnh vực nhạy cảm như tuyển dụng, đánh giá, cho vay, bảo hiểm và y tế, khả năng doanh nghiệp phải chứng minh tính chính đáng và giải thích kết quả là tương đối cao, do đó cần kiểm chứng trước và xây dựng tiêu chuẩn để ứng phó với tranh chấp.

Nếu thông tin cá nhân được thu thập, kết hợp, sử dụng hoặc được xử lý ngoài mục đích trong quá trình phát triển và vận hành AI, doanh nghiệp có thể đồng thời đối mặt với nguy cơ vi phạm quy định và trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

Vì vậy, các biện pháp kiểm soát quản lý dữ liệu như giảm thiểu dữ liệu, kiểm soát quyền truy cập, khử nhận dạng và tiêu chuẩn lưu trữ, tiêu hủy cần được thiết kế cùng với các yêu cầu đạo đức.

Hoạt động sai, hiện tượng AI tạo thông tin không chính xác, lỗi, lỗ hổng bảo mật và sự phụ thuộc quá mức vào quyết định tự động đều có thể dẫn đến sự cố.

Khi xảy ra sự cố, nếu doanh nghiệp không thể giải thích “vì sao kết quả đó xuất hiện và đã áp dụng biện pháp kiểm soát nào” thì việc xác định lỗi của doanh nghiệp và đánh giá mức độ tin cậy có thể bị ảnh hưởng.

Do đó, cần có hệ thống giám sát hiệu suất, đánh giá rủi ro, giám sát của con người, dừng khẩn cấp, lưu nhật ký và lập tài liệu.

Trước hết, doanh nghiệp cần xác định AI đang được sử dụng ở đâu trong dịch vụ và công việc nội bộ, sau đó nhận diện các vấn đề về thiên lệch, quyền riêng tư, an toàn và minh bạch dựa trên luồng dữ liệu cùng các điểm ra quyết định tự động để sắp xếp thứ tự ưu tiên.

Việc phân biệt dịch vụ tiếp xúc khách hàng với hệ thống ra quyết định nội bộ để áp dụng mức độ rủi ro và cường độ kiểm soát khác nhau có thể nâng cao hiệu quả.

Các lĩnh vực hỗ trợ của Daeryun

Để chuyển các nguyên tắc đạo đức và yêu cầu cốt lõi thành quy định, quy trình nội bộ, doanh nghiệp cần hoàn thiện hướng dẫn đạo đức, tiêu chuẩn quản lý dữ liệu, tiêu chuẩn vận hành mô hình, chính sách thông báo và giải thích, thủ tục phản đối và khắc phục thiệt hại, cùng sổ tay ứng phó sự cố.

Khi sử dụng giải pháp hoặc API bên ngoài, doanh nghiệp cũng cần quy định rõ phạm vi phân chia trách nhiệm và kiểm chứng trong hợp đồng và quy trình vận hành.

Các lĩnh vực hỗ trợ của Daeryun

Trong giai đoạn vận hành, doanh nghiệp cần duy trì hiệu quả thực chất thông qua giám sát thiên lệch và suy giảm hiệu suất, kiểm tra an toàn, kiểm soát bảo mật, lưu giữ nhật ký cùng hồ sơ ra quyết định và tổ chức đào tạo định kỳ.

Đặc biệt, mỗi khi áp dụng dịch vụ mới hoặc có thay đổi về quy phạm, cần lặp lại việc đánh giá tác động và thực hiện biện pháp cải thiện để nâng cấp cơ chế quản trị đạo đức theo hướng bền vững.

Các lĩnh vực hỗ trợ của Daeryun

Công ty Luật Daeryun vận hành Nhóm AI và Trí tuệ dữ liệu, hỗ trợ triển khai đạo đức AI dưới dạng cơ chế tuân thủ có thể chứng minh thay vì chỉ dừng ở việc “tuyên bố”.

Thông qua việc kết hợp có hệ thống năng lực rà soát tuân thủ AI, xây dựng chiến lược theo từng ngành, ứng phó sự cố an ninh mạng và giám định kỹ thuật số, Daeryun cung cấp cơ chế hỗ trợ xuyên suốt từ đánh giá rủi ro đạo đức đến ứng phó sự cố.

Cụ thể, Daeryun cung cấp dịch vụ tư vấn thực tiễn nhằm đánh giá các vấn đề có thể phát sinh trong toàn bộ quá trình sử dụng AI như thiên lệch, quyền riêng tư, an toàn và minh bạch dựa trên cấu trúc dịch vụ cùng luồng dữ liệu, sau đó chuyển hóa thành quy định nội bộ và biện pháp kiểm soát vận hành.

Daeryun cũng kết hợp năng lực về an ninh mạng, ứng phó khủng hoảng và giám định kỹ thuật số để hỗ trợ xác định tình tiết thực tế, xây dựng hệ thống tài liệu chứng minh và lập hồ sơ ứng phó khi xảy ra sự cố, qua đó giúp doanh nghiệp đưa rủi ro đạo đức vào phạm vi quản lý có thể kiểm soát.

Trong trường hợp cần rà soát hoặc tư vấn thực tiễn liên quan, doanh nghiệp có thể đề nghị luật sư chuyên về doanh nghiệp hỗ trợ.