FTA/WTO

FTA là hiệp định được ký kết giữa các quốc gia cụ thể, được công nhận là ngoại lệ theo Hiệp định WTO (Điều 24 GATT), qua đó cho phép mức độ mở cửa thị trường cao hơn.

FTA không chỉ bao gồm việc xóa bỏ thuế quan mà còn điều chỉnh nhiều lĩnh vực như mở cửa thị trường dịch vụ, bảo hộ đầu tư, tăng cường quyền sở hữu trí tuệ và thương mại điện tử. Gần đây, FTA còn phát triển theo hướng bao gồm cả các quy định về thương mại số và ổn định chuỗi cung ứng.

Do điều kiện áp dụng, tiêu chí xuất xứ và quy phạm thương mại khác nhau tùy từng FTA, cùng một giao dịch có thể phát sinh hiệu lực pháp lý khác nhau tùy theo hiệp định được áp dụng.

WTO là tổ chức quốc tế được thành lập nhằm thiết lập trật tự thương mại đa phương, hoạt động chủ yếu dựa trên nguyên tắc tối huệ quốc và nguyên tắc đối xử quốc gia để bảo đảm giao dịch không phân biệt đối xử giữa các quốc gia thành viên.

Các nguyên tắc này hạn chế việc áp dụng thuế quan mang tính phân biệt đối xử hoặc quy định bất lợi đối với một quốc gia cụ thể, qua đó góp phần bảo đảm tính công bằng và khả năng dự đoán của thương mại quốc tế.

WTO cũng điều chỉnh nhiều lĩnh vực như hàng hóa, dịch vụ và quyền sở hữu trí tuệ thông qua các hiệp định GATT, GATS và TRIPS, qua đó đưa ra các tiêu chuẩn pháp lý cơ bản của thương mại quốc tế.

Đặc biệt, Điều 1 GATT (đối xử tối huệ quốc), Điều 3 (đối xử quốc gia) và Điều 11 (cấm hạn chế số lượng) là những quy phạm cốt lõi của thương mại quốc tế.

Hệ thống WTO còn vận hành như một hệ thống quy phạm quốc tế có hiệu lực thực tế vì có cơ chế giải quyết tranh chấp (DSU) mang tính ràng buộc pháp lý để xử lý tranh chấp thương mại giữa các quốc gia.

Tuy nhiên, do tranh chấp WTO được tiến hành giữa các quốc gia, khi doanh nghiệp gặp phải biện pháp hạn chế nhập khẩu hoặc quy định mang tính phân biệt đối xử của nước ngoài, doanh nghiệp cần tổng hợp tài liệu liên quan và đề nghị chính phủ xem xét vấn đề.

FTA và WTO không thay thế lẫn nhau mà cùng tồn tại; doanh nghiệp phải đồng thời xem xét cả hai hệ thống quy phạm ngay cả trong cùng một giao dịch.

Ví dụ, nếu đáp ứng các điều kiện của FTA thì doanh nghiệp có thể được áp dụng thuế quan ưu đãi; nếu không đáp ứng các điều kiện này thì thuế quan thông thường theo tiêu chuẩn WTO sẽ được áp dụng.

Vì vậy, doanh nghiệp cần đưa ra quyết định chiến lược về hiệp định sẽ áp dụng ngay trong giai đoạn giao dịch, trên cơ sở xem xét tổng thể nghĩa vụ chứng minh xuất xứ, rủi ro hậu kiểm và tính ổn định của giao dịch.

Khái niệm và sự khác biệt giữa FTA và WTO

Đối với FTA, nội dung cốt lõi là giảm hoặc xóa bỏ thuế quan giữa các quốc gia thành viên, nhưng các ưu đãi này không được áp dụng tự động.

Để được áp dụng thuế quan ưu đãi, hàng hóa phải đáp ứng tiêu chí xuất xứ do hiệp định quy định. Việc xác định được thực hiện trên cơ sở xem xét tổng thể quy trình sản xuất, thành phần nguyên liệu, tiêu chí giá trị gia tăng và các yếu tố liên quan.

Đặc biệt, trong cơ cấu sản xuất đa quốc gia, nếu một số linh kiện được cung ứng từ quốc gia không phải thành viên hiệp định thì hàng hóa có thể không được công nhận xuất xứ, dẫn đến việc thường xuyên bị loại khỏi diện hưởng ưu đãi thuế quan.

Gần đây, khi cơ quan hải quan tăng cường hậu kiểm xuất xứ, số trường hợp bị truy thu thuế quan và áp dụng khoản thuế bổ sung đối với cả các giao dịch trong quá khứ đang gia tăng.

Vì vậy, doanh nghiệp cần xây dựng cơ chế quản lý có hệ thống và quy trình kiểm tra nội bộ đối với toàn bộ quy trình sản xuất và chuỗi cung ứng.

Việc áp dụng FTA không chỉ được quyết định bởi xuất xứ mà còn phụ thuộc vào HS CODE (mã phân loại hàng hóa); việc phân loại hàng hóa sai sẽ trực tiếp dẫn đến sai lệch thuế suất và rủi ro bị truy thu.

Đặc biệt, do hiệp định có thể áp dụng, thuế suất và tiêu chí xuất xứ có thể thay đổi tùy theo HS CODE, việc rà soát trước là cần thiết.

Các biện pháp phòng vệ thương mại như thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp cũng tác động trực tiếp đến chính sách giá và cơ cấu xuất khẩu. Vì vậy, doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược có tính đến toàn bộ quy định về thông quan và thương mại, thay vì chỉ tập trung vào việc giảm thuế quan.

Trong hệ thống WTO, mỗi quốc gia phải áp dụng thuế quan trong phạm vi mức trần được xác lập tại biểu cam kết thuế quan của mình.

Nếu một quốc gia áp dụng mức thuế cao hơn mức thuế cam kết hoặc áp dụng thuế quan hay điều kiện thương mại mang tính phân biệt đối xử đối với một quốc gia cụ thể, vấn đề vi phạm các hiệp định WTO như GATT có thể phát sinh và dẫn đến tranh chấp giữa các quốc gia.

Các biện pháp như hạn chế nhập khẩu, hạn ngạch số lượng và quy định mang tính phân biệt đối xử cũng có thể bị xem xét về khả năng vi phạm hiệp định WTO, đồng thời có nguy cơ dẫn đến việc quốc gia đối tác thương mại khởi kiện.

Điểm quan trọng là đối với cùng một giao dịch, doanh nghiệp có thể lựa chọn áp dụng thuế quan ưu đãi theo FTA hoặc thuế quan thông thường theo tiêu chuẩn WTO.

Doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược áp dụng trên cơ sở xem xét tổng thể không chỉ thuế suất mà còn nghĩa vụ chứng minh xuất xứ, rủi ro hậu kiểm và tính ổn định của giao dịch, qua đó thiết kế phương án tối ưu hóa thuế quan.

Nếu có nhiều FTA có thể áp dụng cho cùng một hàng hóa, doanh nghiệp cần so sánh thuế suất, tiêu chí xuất xứ và nghĩa vụ chứng minh theo từng hiệp định để lựa chọn hiệp định có lợi nhất.

Vấn đề xuất xứ là một trong những nội dung cốt lõi nhất của FTA.

Ngay cả đối với cùng một sản phẩm, việc có được công nhận xuất xứ hay không có thể khác nhau tùy theo quốc gia thực hiện công đoạn gia công cuối cùng, xuất xứ của linh kiện và tiêu chí giá trị gia tăng.

Do mỗi FTA quy định tiêu chí xuất xứ khác nhau, từng hiệp định cần được rà soát riêng. Nếu bỏ qua vấn đề này, doanh nghiệp có thể phải chịu nghĩa vụ thuế quan ngoài dự kiến.

Gần đây, khi cơ quan hải quan các nước tăng cường xác minh xuất xứ, số trường hợp bị từ chối áp dụng thuế suất theo hiệp định hoặc bị hạn chế áp dụng trong thời gian dài đang gia tăng.

Sai sót về xuất xứ còn có thể dẫn đến việc truy thu thuế đối với giao dịch trong quá khứ và gây ảnh hưởng đáng kể đến tài chính doanh nghiệp. Nếu vi phạm lặp lại, hậu quả có thể mở rộng thành hạn chế áp dụng hiệp định, phạt tiền hành chính hoặc xử phạt hình sự.

Trong môi trường thương mại quốc tế gần đây, hàng rào phi thuế quan đang trở thành công cụ quản lý quan trọng hơn cả thuế quan.

Các quốc gia hạn chế nhập khẩu thông qua quy định kỹ thuật (TBT), biện pháp vệ sinh và kiểm dịch (SPS), tiêu chuẩn an toàn cùng các biện pháp khác. Việc các biện pháp này có phù hợp với Hiệp định TBT và Hiệp định SPS của WTO hay không là vấn đề pháp lý quan trọng.

Thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp, kiểm soát xuất khẩu và biện pháp trừng phạt kinh tế được áp dụng đối với ngành hoặc quốc gia cụ thể, có thể trực tiếp hạn chế giao dịch của doanh nghiệp.

Đặc biệt, khi các quy định thương mại được tăng cường trong những lĩnh vực như chất bán dẫn, pin, công nghiệp quốc phòng và công nghệ tiên tiến, doanh nghiệp phải xem xét trước cả khả năng thực hiện giao dịch, thay vì chỉ kiểm tra thủ tục thông quan.

Những quy định này có thể làm thay đổi chính cơ cấu kinh doanh, vì vậy cần có phương án ứng phó mang tính chiến lược.

Vi phạm liên quan đến thuế quan và xuất xứ có thể dẫn đến xử phạt hình sự, vì vậy cần thận trọng.